TURYİD Başkanı Kaya Demirer: “Gastronomi, onarıcı dönüşümün en güçlü aktörlerinden biri olabilir”

TURYİD Başkanı Kaya Demirer, COP31 kapsamında katıldığı “Mirası Korumak, Geleceği Şekillendirmek: Sürdürülebilir Turizmde Kültür ve Gastronomi” panelinde, gastronomi sektörünün çevresel sorumluluklarının yanı sıra toplumsal davranışları değiştirme gücüne dikkat çekti. Demirer, onarıcı turizmin başarısının yalnızca ekonomik göstergelerle değil, destinasyonlara sağladığı ölçülebilir pozitif katkılarla değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Demirer ayrıca, yalnızca tüketmekle kalmayıp aldığını geri veren, tüm toplum ve içinde yaşayan her canlı için değer yaratan “türetici” (prosumer) anlayışını savundu. Demirer’e göre türetici, eski tüketici anlayışına yeni kuşağın yanıtı. 

Kaya Demirer: “Önceki kuşaklar tüketti, yeni kuşak türetici olmalı” 

Turizm Restoran Yatırımcıları ve Gastronomi İşletmeleri Derneği (TURYİD) Başkanı Kaya Demirer, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı (COP31) kapsamında Türkiye Pavilyonu’nda düzenlenen panelde, sürdürülebilirliğin ötesine geçen onarıcı turizm ve gastronomi yaklaşımını değerlendirdi.

“Sürdürülebilirlik tek başına artık yeterli değil” 

Türkiye’nin su stresi yaşayan bir ülke olduğuna dikkat çeken Demirer, gastronomik mirasın korunmasının, bu mirası besleyen doğal kaynakların korunmasından ayrı düşünülemeyeceğini belirtti: “Türkiye’de coğrafya kaderdir diye bir sözümüz vardır. Gastronomide coğrafya aynı zamanda bize emanettir. Mutfak mirasımızı, onu besleyen toprağı, suyu ve denizi korumadan gelecek kuşaklara aktaramayız. Soru artık yarın ne yiyeceğimiz değil, neyi hâlâ yetiştirebileceğimizdir.” Demirer, sürdürülebilirliğin mevcut kaynakları korumayı ve olumsuz etkileri azaltmayı hedeflediğini, onarıcı yaklaşımın ise bunun ötesine geçerek doğaya ve topluma pozitif değer kazandırmayı amaçladığını ifade etti.

“Gastronomi sektörünün etkisi restoranların duvarlarını aşıyor” 

Küresel yeme-içme sektörünün yıllık yaklaşık 1,04 trilyon adisyonluk işlem hacmine dikkat çeken Demirer, masa başına ortalama üç misafir varsayımıyla bunun yılda yaklaşık 3,12 trilyon misafir ağırlama temasına karşılık geldiğini belirtti.

“Bu olağanüstü ölçek, gastronomi sektörünün yalnızca ekonomik büyüklüğünü değil, toplumsal davranışları dönüştürme potansiyelini de ortaya koyuyor. Restoranlar alışkanlıkları, davranışları ve eğilimleri şekillendiriyor. Etkileri ise restoranların duvarlarının çok ötesine uzanıyor.”

Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) 2024 Gıda İsrafı Endeksi Raporu’na göre küresel gıda israfının yüzde 28’inin yeme-içme hizmetleri sektöründe, yüzde 60’ının ise hanelerde gerçekleştiğini hatırlatan Demirer, bu iki rakamın birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı: “Yüzde 28 doğrudan sorumluluğumuzu, yüzde 60 ise dönüştürme potansiyelimizi gösteriyor. Restoranlarda geliştirdiğimiz iyi uygulamalar, misafirlerimiz aracılığıyla milyonlarca haneye taşınabilir.”

Demirer, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) verilerine göre küresel tatlı su çekiminin yaklaşık yüzde 72’sinin tarım kaynaklı olduğuna da dikkat çekerek, gastronomi sektörünün tedarik zincirindeki tercihleriyle su kaynaklarının korunmasında önemli bir rol üstlenebileceğini de ifade etti.

“Restoranlar onarıcı dönüşümün yaşayan vitrinleri olabilir” 

Restoranların yalnızca yemek sunan işletmeler değil, çevresel ve toplumsal dönüşümün deneyimlenebildiği alanlar olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirten Demirer, sıfır atık uygulamalarından doğru porsiyonlamaya, yerel ve mevsimsel ürün kullanımından su ve karbon ayak izinin azaltılmasına kadar pek çok uygulamanın misafir davranışlarını etkileyebileceğini söyledi.

“Bir restoranda deneyimlenen israfı azaltan bir tarif, doğru porsiyonlama yaklaşımı veya kaynakları verimli kullanan bir uygulama, ertesi gün bir evin mutfağında hayat bulabilir. Gastronominin gerçek dönüştürücü gücü burada yatıyor.” Demirer, bu dönüşümün yalnızca şeflerin değil, işletmelerdeki tüm çalışanların ortak yaklaşımı hâline gelmesi gerektiğini de vurguladı.

“Tüketiciden türeticiye geçiş” 

Turizmde ziyaretçilerin yalnızca tüketen değil, ziyaret ettikleri destinasyonların ekonomik, çevresel ve kültürel gelişimine katkıda bulunan paydaşlara dönüşmesi gerektiğini belirten Demirer, “türetici” kavramının önemine dikkat çekti: “Geçen yıl Global GastroEkonomi Zirvemizde tüketici kelimesini emekliye ayırmayı önermiştim. İngilizcede ‘prosumer’ olarak ifade edilen, bizim ‘türetici’ dediğimiz yaklaşım, tüketimin ötesinde değer yaratmayı esas alıyor. Önceki kuşaklar tüketti. Yeni kuşak türetici olmalı.”

Demirer, yerel üreticilerin desteklenmesinin, unutulmaya yüz tutan yöresel tariflerin kayıt altına alınmasının ve kültürel mirasın yeni kuşaklarla buluşturulmasının da onarıcı gastronominin ayrılmaz parçaları olduğunu belirtti.

“Söylemden eyleme, eylemden ölçülebilir etkiye geçmeliyiz” 

Onarıcı turizmin yalnızca iyi niyetli hedefler ve çevresel taahhütlerle sınırlı kalmaması gerektiğini belirten Demirer, işletmelerin yarattıkları pozitif etkiyi ölçebilen, doğrulayabilen ve misafirleriyle paylaşabilen sistemler geliştirmesinin önemine dikkat çekti.

“Ne kadar gıda israfını önlediğimizi ne kadar su tasarrufu sağladığımızı, karbon ayak izimizi ne ölçüde azalttığımızı ve yerel ekonomiye ne kadar değer kazandırdığımızı ölçebilmeliyiz. Daha da önemlisi, misafirlerimiz bu pozitif katkının sonuçlarını görebilmeli. Çünkü insanlar yarattıkları farkı gördüklerinde, bu dönüşümün parçası olmaya daha fazla istek duyacaklardır.”

Demirer, onarıcı uygulamaların yaygınlaşması için öncelikle teşvik mekanizmalarının geliştirilmesi, ölçülebilir hedeflerin belirlenmesi ve işletmelerin dönüşüm sürecinde desteklenmesi gerektiğini de ifade etti.

“Misafirlerimiz ayrıldığında destinasyon daha iyi durumda mı?” 

Turizmin başarısının uzun yıllardır ziyaretçi sayısı, doluluk oranları ve gelir üzerinden ölçüldüğünü hatırlatan Demirer, bu göstergelerin önemini koruduğunu ancak artık yeni bir başarı ölçütüne ihtiyaç duyulduğunu belirterek sözlerini şöyle tamamladı: “Belki de artık kendimize başka bir soru sormalıyız: Misafirlerimiz ayrıldığında, ziyaret ettikleri destinasyon onların gelmiş olması sayesinde daha iyi bir durumda mı? Ve daha da önemlisi: Bunu ölçebiliyor, kanıtlayabiliyor ve misafirlerimize gösterebiliyor muyuz? Onarıcı turizmin gerçek başarısı, bu sorulara verebildiğimiz yanıtta saklı. Söylemden eyleme, eylemden ölçülebilir etkiye, ölçülebilir etkiden kalıcı davranış değişikliğine geçmeliyiz. Yalnızca bugünün misafirleri için değil, gelecek kuşaklar için de.”