CBRE Türkiye Genel Müdürü Can Kadir Yalnızcan, ticari gayrimenkullerde kentsel dönüşümün önündeki finansman, uzlaşma ve faaliyet sürekliliği sorunlarına dikkat çekti. Ticari yapıların deprem riskine yönelik envanter çalışmalarının önemini vurgulayan Yalnizcan, dönüşümün hızlanması için teşviklerin artırılması ve mevzuatın ticari yapıların ihtiyaçlarına göre düzenlenmesi gerektiğini belirtti.
- Öncelikle CBRE Türkiye’nin faaliyet alanlarından ve Türkiye ticari gayrimenkul pazarındaki konumundan bahseder misiniz? Şirket olarak yatırımcılara, mülk sahiplerine ve kullanıcılara hangi alanlarda hizmet sunuyorsunuz?
CBRE Türkiye’nin ana faaliyet alanları; gayrimenkul aracılık ve danışmanlık hizmetleri ile tesis yönetimi ve proje yönetimidir. Yatırımcılara yatırım ve değerleme danışmanlığı, mülk sahiplerine kiralama, satış ve mülk yönetimi, kullanıcılara ise ofis ve mekân çözümleri ile tesis ve proje yönetimi hizmetleri sunuyoruz. CBRE Türkiye, global bir markadır. Bu markanın arkasındaki en büyük güç ise 100’den fazla ülkede, 600’den fazla ofis ve 155 bin personelle hizmet veren geniş bir ağa sahip olmasıdır. CBRE, Türkiye’de de ticari gayrimenkul sektörünün en önemli oyuncularından biridir. Bu konum, hem yıllık işlem hacmine hem de Türkiye’nin önde gelen kuruluşlarına sunduğumuz hizmetlere dayanıyor.
- Konutta kaç yapının riskli olduğu, kaçının dönüştüğü yıllardır tartışılıyor; plaza, iş hanı ve küçük sanayi sitelerinde ise ortada tutarlı bir rakam yok. Ticari stoktaki deprem riskinin gerçek boyutunu bugün ne kadar biliyoruz, sizin portföy ve değerleme çalışmalarınız ne gösteriyor?
Ticari stoktaki deprem riskinin gerçek boyutunu ne yazık ki tutarlı biçimde ölçemiyoruz. Bina bazında yürüttüğümüz çalışmalar riskin göz ardı edilemeyecek ölçüde önemli olduğunu gösteriyor. Çünkü olası bir riskli yapı tespitinde, sunulan destekler ve teşvikler ile geçici olarak sağlanabilecek alternatif mekân imkânları, ne kullanıcıları ne de mülk sahiplerini memnun edecek düzeyde değildir. Konutta geçici barınma konuşulurken, ticari gayrimenkulde çok daha farklı değişkenler devreye girer. Ticaretin özelliğine göre lokasyon, ulaşılabilirlik, çevre ve tercih edilebilirlik gibi unsurlar, mülk sahibi için ise gelir kaybı öne çıkmaktadır.
- Bir iş hanında 50-100 bağımsız bölüm sahibinin aynı masada uzlaşması çoğu zaman çok zor. Konuttaki çoğunluk kararı mantığı ticari mülkte neden aynı işlevi göremiyor, uzlaşmanın tıkandığı noktayı kurumsal bir danışman pratikte nasıl çözüyor?
Ticari mülklerde konuttaki mantığı aynı şekilde uygulayamıyoruz. Dönüşümde çoğunlukla mevcut mülkü aynı metrekarelerle yeniden elde etmek mümkün olmuyor ve bu noktada her mülk sahibinin farklı çıkarları devreye giriyor. Bir diğer konu ise işletmelerin dönüşüm sürecinde faaliyetlerini nerede ve ne ölçüde sürdürebileceğidir. Kurumsal bir danışman olarak çözümü, farklı ortaklık modellerinin ve Gayrimenkul Yatırım Ortaklıklarının (GYO) devrede olduğu yapılarda görüyoruz. Bu modellerde kararlar profesyonel yönetim tarafından alınıyor, güçlü sermaye yapıları kurularak finansman maliyetleri düşürülüyor ve böylece işlemlerin sürdürülebilirliği sağlanıyor.
- Konutta bir aile geçici olarak taşınabilir, ama bir esnaf için dönüşüm demek aylarca gelir kaybı demek. Faaliyet sürekliliğini koruyacak, kademeli dönüşüm ya da geçici alan gibi modeller Türkiye’de uygulanabilir mi?
Kademeli dönüşüm veya geçici alan modelleri sınırlı koşullarda uygulanabilir; ancak faaliyet sürekliliğini tam anlamıyla garanti eden bir yöntem değildir. Özellikle büyük ölçekli dönüşümlerde, örneğin bir hal veya oto sanayi sitesinde, işletmeleri geçici olarak taşıyabileceğiniz yakın bir lokasyon bulmak büyük şehirlerde hem fiziksel hem de finansal açıdan çok zordur. Kademeli dönüşümde ise hangi bölümün ne zaman dönüşeceği ve kimin ne kadar süre gelirinden vazgeçeceği belirsiz kalmaktadır. Ayrıca mülk içinde devam eden inşaat alanının doğuracağı riskler nedeniyle yapının tercih edilebilirliği düşebilir. Bu da süreci zorlaştırabilir ve karar aşamasında mülk sahipleri ile kullanıcıları karşı karşıya getirebilir.
- Kamu destekli kredi ve faiz desteği ağırlıklı olarak konuta akıyor, ticari dönüşüm ise büyük oranda mülk sahibinin cebine kalıyor. Bu boşluğu Gayrimenkul Yatırım Fonları (GYF), GYO ve ortaklık modelleri hangi koşullarda doldurabilir?
Günümüzde finansmana erişimin zor ve maliyetli olması nedeniyle GYF’ler ve GYO’lar bu boşluğun doldurulmasında önemli bir rol oynayabilir. GYO’lar, “birlikten güç doğar” anlayışıyla ortak bir sermaye oluşturan yapılardır. Bu modellerin işleyebilmesi için dört koşul öne çıkıyor: mülk sahiplerinin ortak bir yapı altında birleşmeye gönüllü olması, yapının profesyonel yönetim tarafından yönetilmesi, finansmanın uygun maliyetle sağlanabilmesi ve vergisel ile mevzuat açısından net bir çerçevenin bulunması. GYF’ler ise finansman açısından doğru kurgulandığında ve iyi bir yönetimle desteklendiğinde, sürece dahil olan mülk sahiplerinin gelir kayıplarını belirli oranda telafi edebilecek bir model olabilir.
- Yönetmelik öncesi yapılmış bir iş hanı ya da ofis binası için güçlendirme, yıkıp yeniden yapma ve satış arasında karar verirken sizin masanızdaki ilk soru ne oluyor?
İlk adım, yapının mevcut durumunun teknik analizidir. Bu analizin ardından en önemli soru şudur: Fayda ve maliyet açısından hangi seçenek en verimli sonucu verir?
Yıkıp yeniden yapmak en güvenli yol olsa da imar planı ve kısıtlamaları, inşaat süresi ve maliyeti, gelir kaybı ile finansman maliyeti gibi çok sayıda unsur birlikte değerlendirilerek mutlaka bir fizibilite çalışması yapılmalıdır.
Güçlendirmede ise kullanıcıların mülkten ne kadar süre uzak kalacağı, güçlendirmenin maliyeti ve uygulanabilirliği ile ne ölçüde çözüm sağlayacağı gibi birçok farklı değişken devreye girer.
Satış söz konusu olduğunda ise mülk için uygulanacak iskonto oranının ne olacağı ve bunun alıcıya ne gibi bir fayda sağlayacağı belirleyicidir. Satış, başka bir yatırımcının mülkü alıp yıkarak yeniden yapması veya güçlendirmesi anlamına geldiği için olası senaryoların iyi değerlendirilmesi çok önemlidir.
- Son olarak, önümüzdeki 5 yılda ticari gayrimenkulde kentsel dönüşüm adına gerçekçi bir hedef koysaydınız bu ne olurdu, karar vericilerden en çok hangi adımı bekliyorsunuz?
Önümüzdeki 5 yıl için gerçekçi hedefimiz, ticari yapılardaki deprem riskinin sağlıklı biçimde envanterlendirilmesi ve ticari dönüşüme özel bir teşvik çerçevesinin oluşturulmasıdır. Karar vericilerden en çok beklentimiz, mevzuatın ve süreçlerin ticari yapılara uygun biçimde yeniden yapılandırılmasıdır. Bunun yanında, en azından belli başlı prosedürlerde, ruhsatlandırmada ve resim ile harç maliyetlerinde destek sağlanmasını bekliyoruz. Özellikle yeşil binaları artırmak adına daha avantajlı proje kredileri oluşturulmasını, ayrıca çoklu mülk sahipliğine sahip yapılarda GYO’ların kurulması ve yönetilmesi konusunda da mevzuatsal destekler verilmesini ve kolaylaştırıcı yapılandırmaların gerçekleştirilmesini bekliyoruz.

